Dziecięca otyłość. Grube dziecko to niezdrowe dziecko

Dziecięca otyłość. Grube dziecko to niezdrowe dziecko

Dziecięca otyłość. Grube dziecko to niezdrowe dziecko

Otyłość jest najczęstszą współcześnie występującą chorobą cywilizacyjną. Nadwaga i otyłość występują głównie w krajach wysoko rozwiniętych ekonomicznie. W ciągu ostatnich 30 lat w większości krajów zaobserwowano znaczny wzrost występowania nadwagi i otyłości. Problem ten dotyczy nie tylko ludzi dorosłych, lecz także populacji wieku rozwojowego. Obecnie nadwaga występuje u blisko 22% dzieci i młodzieży w Stanach Zjednoczonych, 6-15% w Europie oraz 2,5-12% w Polsce. Wzrost ten jest spowodowany zmianą zachowań społecznych m. in. zwiększonym spożywaniem pokarmów i spadkiem aktywności fizycznej. W epidemiologii otyłości zaobserwowano, że: -otyłość występuje częściej u płci żeńskiej w okresie poniemowlęcym, -w wieku dziecięcym otyłość rzadziej stwierdza się u Afroamerykanów w porównaniu z populacją pochodzenia kaukaskiego, -nadwaga i otyłość są związane z czynnikami społecznymi, -im wcześniej zaczyna się leczyć dziecko z powodu otyłości, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo, że wystąpi ona w wieku dorosłym.

Otyłość a BMI

Otyłość to uwarunkowane nadmiernym rozwojem tkanki tłuszczowej zwiększenie masy ciała znacznie powyżej wartości prawidłowych, które ustalone są dla danego wieku, płci i rasy. Od 1985 r. uznaje się ją oficjalnie za chorobę przewlekłą. U dzieci i młodzieży zaleca się rozpoznawanie otyłości na podstawie BMI w odniesieniu do siatek centylowych opracowanych dla danej populacji. Przedmiotem dyskusji pozostaje centyl, powyżej którego należałoby rozpoznać nadwagę i otyłość. Zgodnie z zaleceniami ekspertów obecnie przyjmuje się, że BMI między 85. a 95. centylem oznacza nadwagę, a BMI powyżej 95. centyla – otyłość (8).
BMI = masa ciała (kg) / wzrost2 (m2), gdzie:

BMI Wiek < 18 r. ż. Wiek > 18 r. ż.
Nadwaga 85-95 centyl 25-30 centyl
Otyłość > 95 centyla > 30 centyla

W ocenie klinicznej wyróżniamy dwa rodzaje otyłości: otyłość prostą (samoistną lub pierwotną) i otyłość wtórną (4, 10).

Otyłość prosta

Otyłość prosta jest najczęściej występującą postacią otyłości u dzieci i młodzieży. W jej rozwoju główną rolę odgrywają czynniki genetyczne i środowiskowe. Do tych ostatnich zaliczamy: błędy żywieniowe (niewłaściwa dieta, częstość i obfitość spożywanych posiłków), małą aktywność fizyczną, uwarunkowania psychiczne (zajadanie stresów, niekorzystne nawyki żywieniowe w rodzinie).

Błędy żywieniowe popełniane są już przez kobiety w ciąży, które nieprawidłowo się odżywiają oraz przy przekarmianiu dziecka w okresie wczesnego dzieciństwa i dorastania. Wynikają również z tradycji żywieniowych Polaków. Nasz jadłospis zawiera zbyt mało warzyw, owoców, błonnika i mleka. Spożywa się za to duże ilości potraw zawierających tłuszcz zwierzęcy, cukry proste i produkty mączne. Wśród dzieci i młodzieży bardzo popularne jest jadanie posiłków w barach szybkiej obsługi, tzw. fast foodach (np. Mc Donald’s). Częste posiłki w tego typu jadłodajniach i popijanie ich słodzonymi, gazowanymi napojami powoduje nadmierne gromadzenie się pustych kalorii w organizmie. Posiłki te zawierają dużą ilość tłuszczów nasyconych i izomerów trans, mają wysoki indeks glikemiczny oraz wysoką wartość energetyczną. Zawierają również niewielką ilość włókien pokarmowych, pierwiastków śladowych i antyoksydantów. Skutkiem nadmiernego spożywania wysokoenergetycznych produktów spożywczych jest dodatni bilans energetyczny. Poza tym dzieci i młodzież powinni odżywiać się regularnie. Nieregularne spożywanie posiłków może być spowodowane nadmiarem szkolnych obowiązków.

Do niewłaściwych nawyków żywieniowych można zaliczyć również zbyt wczesne rezygnowanie przez matki z karmienia piersią i szybkie wprowadzenie do diety niemowlęcia sztucznego mleka. U starszych dzieci powinno się ograniczać produkty z dużą zawartością mąki, cukrów prostych i tłuszczów zwierzęcych. Niestety, w mentalności Polaków ciągle dominuje przekonanie, że grube dziecko to zdrowe dziecko. Osoby spożywające jeden, dwa posiłki dziennie wykazują większą tendencję do tycia niż te, które zjadają ich pięć. Mają również wyższe stężenie cholesterolu, częściej zaburzoną tolerancję węglowodanów. O sposobie żywienia decydują często uwarunkowania psychospołeczne i ekonomiczne. Otyłość występuje częściej u ludzi z niższych warstw społeczno-ekonomicznych, mało zarabiających niż wśród wykształconych i zamożnych.

Mała aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych wywołujących otyłość wśród dzieci i młodzieży. Ruch jest potrzebny do prawidłowego rozwoju fizycznego, pomaga utrzymać właściwą masę ciała, kształtuje psychikę dziecka, uodparnia na sytuacje stresowe i zwiększa pewność siebie. Jego brak prowadzi do zastoju mięśniowego, który powoduje zbijanie się kropelek tłuszczu w adipocytach. Taka zbita tkanka tłuszczowa trudniej ulega rozpadowi. Ograniczony wysiłek fizyczny i długotrwałe unieruchomienie wiążą się z mniejszym zużyciem energii. Niekiedy uważa się, że w powstawaniu otyłości brak ruchu ma znaczenie drugorzędne w porównaniu z niewłaściwym odżywianiem się. Jednak zwiększona aktywność fizyczna przez dodatni wpływ na całkowity bilans energetyczny wpływa na jego zrównoważenie, co tym samym zapobiega otyłości.

Uwarunkowania psychiczne, wpływające negatywnie na dziecko, takie jak: nuda, konflikty rodzinne, brak przyjaciół i kontaktu z rodzicami, mogą zwiększyć zainteresowanie jedzeniem. Przykre uwagi na temat sylwetki, nieodpowiednia reakcja dorosłych, niechęć otoczenia i osób płci przeciwnej pogłębiają kompleksy i zwiększają łaknienie u osób już otyłych. Niemożność szybkiego powrotu do właściwej wagi jest przyczyną zniechęcenia i jeszcze intensywniejszej ucieczki w jedzenie, co powoduje błędne koło i dalsze przybieranie na wadze. W otyłości prostej występują często objawy będące konsekwencją nadmiaru tkanki tłuszczowej. Są to: pojawiające się w okolicach podbrzusza, bioder, ud, gruczołów sutkowych (u dziewcząt) rozstępy tkanki podskórnej – początkowo są czerwone, w miarę upływu czasu bledną, koślawość kolan, płaskostopie. U chłopców może wystąpić dysproporcja w wyglądzie narządów płciowych (micropenis – członek schowany w podściółce tłuszczowej wzgórka łonowego), steatomastia (gromadzenie się tkanki tłuszczowej w okolicy gruczołów sutkowych) imitująca ginekomastię u chłopców, a thelarche u dziewcząt. Istotną rolę w powstawaniu otyłości u dzieci odgrywają predyspozycje genetyczne. W 1994 r. odkryto gen odpowiedzialny za otyłość. Po raz pierwszy wykryto go u szczura i nazwano genem ob.

Otyłość wtórna

Otyłość wtórna jest najczęściej głównym objawem określonej jednostki chorobowej, np. zespołu Pradera-Labharta-Williego, zespołu Laurence’a-Moona-Bardeta-Biedla, choroby i zespołu Cushinga, niedoczynności gruczołu tarczowego, rzekomej niedoczynności gruczołów przytarczycznych (zespół Albrighta), zespołu Steina-Leventhala (wielotorbielowatość jajników), niedoczynności przysadki, hiperinsulinizmu pierwotnego.

Występuje również otyłość wtórna pochodzenia podwzgórzowego oraz otyłość wtórna polekowa.

Powikłania otyłości

Otyłość u dzieci predysponuje przede wszystkim do wystąpienia otyłości w wieku dorosłym. U takich dzieci występują różne problemy zdrowotne:

  • powikłania pulmonologiczne, jak: astma, bezdechy w czasie snu,
  • nieprawidłowości w układzie kostnym, np. płaskostopie, piszczel szpotawa,
  • powikłania endokrynologiczne, np. cukrzyca typu 2, zaburzenia miesiączkowania u dziewcząt, przedwczesne dojrzewanie, wielotorbielowatość jajników, hipogonadyzm u chłopców,
  • hiperlipidemia (podwyższenie cholesterolu frakcji LDL i triglicerydów, a obniżenia frakcji HDL cholesterolu),
  • nadciśnienie tętnicze,
  • miażdżyca tętnic,
  • choroby nowotworowe, np. rak sutka, guz rzekomy mózgu,
  • stłuszczenie wątroby, stłuszczenie wątroby z współistniejącym stanem zapalnym,
  • kamica żółciowa,
  • niedomykalność zastawki tętnicy płucnej.

Otyłość jest również główną przyczyną zespołu insulinoopornościowego, w którym występuje wyrównawcza hiperinsulinemia. Pojawiają się zaburzenia gospodarki węglowodanowej oraz rozwija się cukrzyca typu 2.

Zapobieganie i leczenie

Celem leczenia otyłości w wieku rozwojowym jest uzyskanie prawidłowej masy ciała, zapobieganie powikłaniom oraz przywrócenie równowagi psychosomatycznej dziecka. W leczeniu otyłości powinno się kłaść nacisk na profilaktykę. Prewencję możemy podzielić na dwa rodzaje: prewencję pierwotną, polegającą na ograniczeniu zapadalności na otyłość, oraz prewencję wtórną, która skupia się na zmniejszaniu czynników ryzyka powikłań otyłości. Celem prewencji wtórnej jest jak najwcześniejsze zdiagnozowanie otyłości, podjęcie leczenia i przekazanie informacji o zagrożeniach związanych z tą chorobą. Profilaktyka powinna obejmować zarówno społeczeństwo, jak i poszczególne jednostki. Prewencja indywidualna obejmuje chorych z dodatnim wywiadem rodzinnym, zaczynającą się nadwagą, zaburzeniami endokrynnymi i cukrzycą.

Do zadań prewencji populacyjnej należy:

  • propagowanie zdrowego stylu życia,
  • zachęcanie do aktywności fizycznej i spędzania mniejszej liczby godzin przed telewizorem i komputerem,
  • edukacja żywieniowa w szkołach,
  • prawidłowe przekazywanie informacji na etykietach produktów spożywczych, właściwe reklamowanie produktów spożywczych – zwłaszcza dla dzieci.

Głównymi metodami leczenia otyłości u dzieci są: dieta, kinezyterapia (ćwiczenia fizyczne), terapia psychologiczna (modyfikacja zachowań i terapia behawioralna). Inne metody leczenia otyłości to: zabiegi chirurgiczne (np. plastyka żołądka, by-pass żołądka, połączenie krętniczo-kątnicze, zasysanie tkanki tłuszczowej) oraz farmakoterapia. Nie są one jednak zalecane u dzieci.

Anna Stefanowicz, studentka I roku pielęgniarstwa studiów magisterskich uzupełniających
dr n. med. Halina Kamińska
Samodzielna Pracownia Pielęgniarstwa Pediatrycznego AM w Gdańsku
Kierownik: dr n. med. Halina Kamińska

Comments are closed.