Otyłość a astma oskrzelowa

Otyłość a astma oskrzelowa

Otyłość a astma oskrzelowa

Summary

Bronchial asthma and obesity are two disorders whose incidence steadily increases in the developed countries. Some epidemiological studies suggest that obesity may be a risk factor for asthma. In this paper the authors present information on the association between these two conditions as well as possible mechanisms leading to asthma development and its poor control in obese subjects. Moreover the challenges of asthma treatment in the obese are discussed.

Słowa kluczowe: astma, otyłość, BMI.

Keywords: asthma, obesity, BMI.


lek. Damian Tworek, prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna
Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Katedra Pneumonologii i Alergologii,
Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. N. Barlickiego, Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Kierownik Katedry i Kliniki: prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna

Otyłość występuje w Polsce u 20,2% kobiet i u 20,6% mężczyzn w wieku 20-74 lat, natomiast astma oskrzelowa dotyczy 5,4% dorosłych Polaków (1,2). Ze względu na stały wzrost liczby osób otyłych i chorych na astmę w krajach rozwiniętych, wielu autorów pojęło próbę odpowiedzi na pytanie, czy istnieje związek między tymi dwoma zaburzeniami. Przeprowadzono wiele badań epidemiologicznych dotyczących związku astmy i otyłości zarówno przekrojowych, jak i prospektywnych. Ponadto badano potencjalną rolę adipokin w rozwoju zapalenia alergicznego. Trudniej jest uzyskać kontrolę astmy oskrzelowej u osób z nadwagą i otyłych. Co więcej, nieliczne badania dotyczące farmakoterapii astmy w tej grupie osób wskazują, że odpowiedź na wziewne glikokortykosteroidy może być uzależniona m.in. od wartości BMI. Poniżej przedstawiono wyniki badań dotyczących tych zagadnień.

Dane epidemiologiczne

Większość badań przekrojowych pokazało, że astma częściej występuje u osób otyłych. Jednak jedne badania ujawniają taką zależność u obu płci, inne wskazują tylko na płeć żeńską, jako tą, u której otyłość zwiększa ryzyko astmy, a jeszcze inne w ogóle tej zależności nie pokazują (3-5). Badania nie dają odpowiedzi na pytanie dotyczące związku przyczynowo-skutkowego, tzn. nie są w stanie wyjaśnić czy to otyłość sprzyja rozwojowi astmy, czy też wcześniej istniejąca astma prowadzi do ograniczenia aktywności ruchowej i w efekcie do wzrostu masy ciała.

Ostatnio opublikowano wyniki badania czynników ryzyka rozwoju astmy oskrzelowej w populacji osób żyjących na północy Szwecji (6). Było to tzw. case-referent study, w którym grupę osób ze świeżo rozpoznaną astmą oskrzelową (objawy pojawiły się po raz pierwszy najwyżej 12 miesięcy przed włączeniem do badania) porównywano z dopasowaną pod względem wieku, płci i miejsca zamieszkania grupą referencyjną osób zdrowych. Astma została potwierdzona za pomocą dodatniego wyniku prowokacji metacholinowej lub, w przypadku gdy ta procedura diagnostyczna była przeciwwskazana, dodatnim wynikiem próby rozkurczowej albo przez wykazanie zmienności obturacji oskrzeli przez pomiary porannego i wieczornego PEF. Okazało się, że podwyższony BMI zarówno ten świadczący o nadwadze (9,25-29), jak i o otyłości (≥30), obok kataru siennego, rodzinnego wywiadu astmy i palenia w przeszłości jest czynnikiem ryzyka wystąpienia astmy dla obydwu płci.

Przeprowadzono kilka badań prospektywnych skupiających się na związku BMI i rozwoju astmy oskrzelowej. Chen i wsp. (7) przeanalizowali dane z dwóch badań dotyczących zdrowia populacji kanadyjskiej, przeprowadzonych w latach 90. ubiegłego stulecia, w których obserwowano 9149 osób, 4266 mężczyzn i 4883 kobiet, w wieku 20-64 lata. Żadna z nich nie chorowała na astmę w momencie rozpoczęcia badania (negatywna odpowiedź na pytanie „Czy masz rozpoznaną astmę przez personel medyczny?”). 1,6% mężczyzn i 2,9% kobiet podało, że w trakcie 2-letniego okresu obserwacji postawiono u nich diagnozę astmy oskrzelowej. Średnia zmiana BMI w trakcie 2 lat była niewielka, zaledwie 0,18 kg/m2 u mężczyzn i 0,22 kg/m2 u kobiet. Nie wykryto związku między zmianą BMI a rozwojem astmy. Odnotowano jednak, że wyjściowy BMI prognozował rozwój astmy, ale tylko u płci żeńskiej (kobiety z BMI≥30 vs 25>BMI≥20; OR=1,9, 95%CI 1,1-3,4). Podobną zależność znaleźli Guerra i wsp. (8) w badaniu epidemiologicznym dotyczącym chorób obturacyjnych płuc, zapoczątkowanym wśród białych Amerykanów w latach 1972-1973. Okres obserwacji był w tym przypadku długi – do 20 lat. Każdy zgłoszony w trakcie wizyt kontrolnych przypadek astmy, który pojawił się w okresie obserwacji, był weryfikowany przez lekarzy na potrzeby tego badania. Okazało się, że podgrupa osób chorych na astmą charakteryzowała się większym odsetkiem osób „prawie otyłych” i otyłych (BMI≥28) niż podgrupa osób zdrowych (30,4% vs 16,3%; p<0,001). Ponadto BMI≥28 zwiększał istotnie ryzyko rozwoju astmy u płci żeńskiej, ale nie u mężczyzn (OR 3,45; 95%CI 2,1-5,67). Z kolei w trwającym 9 lat fińskim badaniu na ponad 10 tysiącach dorosłych bliźniąt, uzyskano odmienne wyniki (9). Otyłość była czynnikiem ryzyka wystąpienia astmy oskrzelowej zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, z tym że to ryzyko było zdecydowanie większe u mężczyzn (kobiety OR=1,7; 95%CI 0,66-4,39; mężczyźni OR=3,13; 95%CI 1,41-6,97 w stosunku do osób z normalną masą ciała). W końcu, jedno badanie prospektywne, przeprowadzone na grupie 6420 osób, nie wykazało związku między BMI obliczonym w wieku 10 lat, a występowaniem astmy oskrzelowej w 26. roku życia (10).

Kilka przyczyn może odpowiadać za rozbieżności pojawiające się zarówno w badaniach przekrojowych, jak i prospektywnych. Po pierwsze, w tych analizach najczęściej wykorzystuje się BMI obliczone na podstawie danych antropometrycznych dostarczonych przez osoby uczestniczące w badaniu, co może prowadzić do wypaczenia wyników. Santillan i Camargo (11) porównali ryzyko zdiagnozowania astmy oskrzelowej u obu płci w zależności od BMI obliczonego albo na podstawie wagi i wzrostu podanych przez uczestników badania, albo na podstawie wartości zmierzonych przez badaczy. Okazało się, że w pierwszym przypadku otyłość była czynnikiem ryzyka rozpoznania astmy tylko u kobiet, natomiast w drugim zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Po drugie, status osoby chorej na astmę z reguły określano na podstawie informacji dostarczonej przez uczestników badania. Przykładowo, byli oni proszeni o odpowiedź na pytanie „Czy chorujesz na astmę?” lub „Czy lekarz rozpoznał kiedykolwiek u ciebie astmę?” albo też zgłaszali występowanie objawów charakterystycznych dla astmy (np. świsty, duszność wysiłkowa). Przeprowadzenie dokładnej diagnostyki w grupach liczących wiele tysięcy osób jest operacją trudną do przeprowadzenia i kosztowną. Brak rozpoznania astmy postawionego przez lekarza na potrzeby badania wg ściśle określonych kryteriów daje argument do podważenia otrzymanych wyników, ponieważ faktycznie zdrowi uczestnicy badania (bez astmy) mogli mieć rozpoznaną tę chorobę na podstawie zgłaszanych objawów (np. świsty czy uczucie duszności) mających w rzeczywistości inne (nieastmatyczne) podłoże.

Wpływ otyłości na czynność płuc

Zwiększony BMI jest zwykle związany z obniżeniem FEV1, FVC, TLC, FRC, ERV, ale nie wskaźnika FEV1/FVC, co wskazuje, że obturacja nie jest charakterystyczna dla otyłości (12-15). Zaburzenia restrykcyjne związane z otyłością są zwykle niewielkiego stopnia i wynikają z ucisku wywieranego przez tkankę tłuszczową na przeponę i ścianę klatki piersiowej. Znacząca klinicznie restrykcja (TLC<85% wartości należnej) zwykle dotyczy osób z bardzo dużą otyłością, u których wskaźnik masa/wzrost osiąga wartość 0,9-1,0 kg/cm lub większe, albo gdy wskaźnik ten jest niższy, ale otyłość ma charakter centralny, na co wskazuje wartość wskaźnika talia/biodra wynosząca co najmniej 0,95 (16-18).

Otyłość może prowadzić do osłabienia siły mięśni oddechowych, co pokazują badania porównujące maksymalne ciśnienie wdechowe u osób otyłych z grupą kontrolną o normalnej masie ciała (19). Obniżona siła mięśniowa z towarzyszącą zmniejszoną podatnością klatki piersiowej prowadzą do wzrostu pracy oddechowej w tej grupie osób, która jest przez nich subiektywnie odbierana jako uczucie duszności.

Niektórzy autorzy badali związek BMI z nadreaktywnością oskrzeli. Wyniki tych badań są rozbieżne. Chinn i wsp. przeprowadzili analizę danych zebranych u 11277 uczestników European Community Respiratory Health Survey (20). Praca ta pokazała, że BMI, po uwzględnieniu w analizie dodatkowych czynników (poziom całkowitych i swoistych IgE w surowicy, wzrost, fakt palenia tytoniu, pora roku, w której wykonywano próbę prowokacyjną) był negatywnie związany z nadreaktywnością oskrzeli na metacholinę u mężczyzn, ale nie u kobiet. Ponadto Litonjua i wsp. (21) wykazali, że wysoki wyjściowy BMI (>29,4) jak również jego wzrost w trakcie prawie 4-letniej obserwacji 305 mężczyzn był związany z rozwojem nadreaktywności oskrzeli na metacholinę. Jednak w innym badaniu osoby z dużą otyłością (BMI>35), mimo iż częściej niż osoby z normalnym BMI zgłaszały występowanie świstów, duszności, diagnozę astmy w przeszłości i większe zużycie leków przeciwastmatycznych, to jednak ta grupa osób nie charakteryzowała się zwiększoną odpowiedzią skurczową oskrzeli na wziewną histaminę (22).

Rola hormonów płciowych

Istotną rolę w związku między astmą oskrzelową a otyłością mogą odgrywać żeńskie hormony płciowe. Ten pogląd wspierają dane z badań przekrojowych i prospektywnych przywołane powyżej oraz doniesienia na temat zwiększonego ryzyka zachorowania na astmę u kobiet przyjmujących hormonalną terapię zastępczą, które dodatkowo rosło wraz z wielkością przyjmowanej dawki estrogenów i długością terapii (23).

Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej w organizmie prowadzi do wzrostu aromatyzacji testosteronu do estrogenów i obniżenia stężenia białka wiążącego hormony płciowe, co w efekcie może prowadzić do zwiększonej biodostępności estrogenów (24). Badania eksperymentalne pokazały, że te hormony zwiększają produkcję IL-4 i IL-13 przez mononukleary krwi obwodowej (25). W podobny sposób działał progesteron (25). Hamano i Terada (26) wykazali, że hormony płciowe wpływają także na funkcje eozynofilów. W przeprowadzonym przez nich eksperymencie β-estradiol powodował nasilenie adhezji granulocytów kwasochłonnych do śródbłonka drobnych naczyń błony śluzowej, a eozynofile stymulowane przez połączenie β-estradiolu i progesteronu wykazywały nasiloną degranulację.

Również dane z doświadczeń na zwierzętach potwierdzają hipotezę o działaniu nasilającym zapalenie eozynofilowe przez progesteron. Podanie egzogennego progesteronu nasilało nadreaktywność oskrzeli i zwiększało eozynofilię oskrzelową oraz prowadziło do wzrostu stężenia IL-5 w popłuczynach oskrzelowo-pęcherzykowych i surowicy krwi (27).

 

hormony-alergia
Rycina 1. Wpływ żeńskich hormonów płciowych na zapalenie alergiczne

 

Tkanka tłuszczowa jako źródło mediatorów zapalenia alergicznego

Obecnie wiadomo, że stan otyłości prowadzi do rozwoju zapalenia systemowego, o czym świadczy zwiększona liczba leukocytów w krwi obwodowej, zwiększone stężenie białka C-reaktywnego oraz podwyższone stężenia cytokin prozapalnych (TNF-α i IL-6) w surowicy, których źródłem jest tkanka tłuszczowa (28). Badając związek między otyłością a zapaleniem alergicznym i astmą, szczególną rolę zwrócono na leptynę, adiponektynę oraz eotaksynę.

Leptyna jest jednym z hormonów produkowanych przez adipocyty, a jej stężenia w surowicy korelują z masą tkanki tłuszczowej. Shore i wsp. (29) przeprowadzili eksperyment, w którym wykazali, że uczulenie myszy białkiem jaja kurzego (ovalbumin, OVA) i następnie wziewne prowokacje za jego pomocą prowadzą do wzrostu stężenia leptyny w surowicy. W tym samym badaniu dowiedli również, że leptyna nasila produkcję IgE i reakcję skurczową oskrzeli w odpowiedzi na wziewne podanie metacholiny po dooskrzelowej prowokacji OVA u uczulonych myszy. Inne badania pokazały, że leptyna ogrywa rolę w produkcji leukotrienów – B4 oraz cysteinylowych. Leukotrieny cysteinylowe są jednym z głównych mediatorów zapalnych w astmie oskrzelowej i powodują skurcz mięśni gładkich oskrzeli, zwiększenie przepuszczalności naczyń prowadzące do obrzęku oraz wzrost produkcji śluzu towarzyszącej reakcji alergicznej na alergeny wziewne. Stwierdzono, że 16-godzinna inkubacja z leptyną szczurzych pęcherzykowych i mysich otrzewnowych makrofagów, zwiększa produkcję LTB4 i leukotrienów cysteinylowych w stopniu zależnym od stężenia w odpowiedzi na zymosan i jonofor wapniowy (30). Chociaż do tej pory nie wykazano bezpośrednio, że u osób otyłych dochodzi do zwiększonej produkcji leukotrienów, spowodowanej leptyną pochodzącą z tkanki tłuszczowej, pośrednie dowody wskazują, że właśnie te mediatory zapalne mogą odgrywać szczególną rolę w astmie u ludzi otyłych.

Adiponektyna jest kolejną adipokiną, która może odgrywać rolę w związku między astmą a otyłością, jednak jej stężenia w surowicy, w przeciwieństwie do leptyny, maleją u ludzi otyłych. Udowodniono, że adiponektyna posiada wiele właściwości przeciwzapalnych, m.in. zmniejsza indukowaną lipopolisacharydem produkcję IL-6 i TNF-α przez makrofagi oraz zmniejsza indukowaną TNF-α ekspresję cząstek adhezyjnych na komórkach śródbłonka (31-33). Poza tym, zwiększa produkcję mediatorów przeciwzapalnych, IL-10 i IL-1RA, przez monocyty, makrofagi i komórki dendrytyczne (31,34). Shore i wsp. (35) zbadali efekt, jaki wywiera zwiększenie stężenia adiponektyny w surowicy na skład komórkowy oraz stężenie IL-5 i IL-13 w popłuczynach oskrzelowo-pęcherzykowych, a także nadreaktywność oskrzeli po wziewnej prowokacji białkiem jaja kurzego u uczulonych wcześniej myszy. Autorzy wykazali, że podanie egzogennej adiponektyny, prowadzące to wzrostu stężenia hormonu w surowicy o około 60% hamuje indukowany inhalacją OVA napływ eozynofilów do dróg oddechowych oraz produkcję IL-5 i IL-13. Podanie adiponektyny zapobiegało także wywołanemu inhalacją OVA wzrostowi nadreaktywności oskrzeli w odpowiedzi na dożylnie podaną metacholinę.

Vasudevan i wsp. (36) zbadali związek między otyłością a poziomem eotaksyny w surowicy krwi oraz wpływu redukcji masy ciała na poziom tego mediatora. Badanie przeprowadzono zarówno na modelu zwierzęcym, jak i u ludzi. Autorzy wykazali, że u otyłych ludzi i myszy stężenia eotaksyny są istotnie wyższe niż u osobników z normalną masą ciała. W tkance tłuszczowej otyłych myszy stwierdzono zwiększoną ekspresję mRNA eotaksyny w porównaniu ze zwierzętami o normalnej masie ciała. Co więcej, zmniejszenie masy ciała ludzi prowadziło do istotnego obniżenia stężenia eotaksyny w surowicy.

 

tkanka-tluszczowa-cytokiny
Rycina 2. Tkanka tłuszczowa jak źródło cytokin prozapalnych (opis w tekście)

 

BMI a zapalenie w dolnych drogach oddechowych

Kilku badaczy podjęło próbę odpowiedzi na pytanie, czy wysoka zawartość tkanki tłuszczowej wpływa na zapalenie toczące się w drogach oddechowych. Do tej pory, w nielicznych badaniach skupiających się na tym zagadnieniu, jako markera nasilenia zapalenia używano tlenku azotu w powietrzu wydychanym (FeNO). De Winter-de Groot i wsp. (37) zmierzyli stężenie FeNO u 24 zdrowych, niepalących osób i stwierdzili dodatni związek między BMI a stężeniem FeNO, niezależnie od wieku, płci i FEV1 badanych osób. Temat ten został dalej rozwinięty przez Kazaks i wsp. (38), którzy dodatkowo zbadali zależność między FeNO a BMI u osób cierpiących na astmę oskrzelową. Autorzy obserwowali dodatni związek między BMI a FeNO u zdrowych osób, ale nie stwierdzili go u chorych na astmę. Co więcej, stężenia leptyny w surowicy korelowały ze stężeniami FeNO u osób zdrowych, ale nie u chorych na astmę. Badacze postawili hipotezę, że brak związku między BMI a FeNO u astmatyków niekoniecznie musi wynikać z braku jakiegokolwiek wpływu nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej na zapalenie w drogach oddechowych. U osób cierpiących na astmę oskrzelową zapalenie w dolnych drogach oddechowych będące istotą tej choroby, może nakładać się na umiarkowane zapalenie związane z otyłością.

Przebieg i leczenie astmy u osób otyłych

Badacze kanadyjscy przeanalizowali wpływ BMI na ciężkość astmy, kontrolę choroby za pomocą kwestionariusza kontroli astmy (Asthma Control Questionnaire) oraz jakość życia za pomocą kwestionariusza jakości życia u osób z astmą (Asthma Quality of Life Questionnaire) u pacjentów pozostających pod opieką specjalistycznej poradni chorób płuc (39). Autorzy wykazali, że otyli pacjenci mają gorzej kontrolowaną astmę i niższą jakość życia, natomiast nie wykryli związku BMI z ciężkością astmy. Inni naukowcy badali wpływ BMI na kontrolę astmy oskrzelowej w dłuższym okresie obserwacji, średnio 182 dni (40). Okazało się, że u pacjentów z BMI≥25 trudniej jest przejść ze stanu niezadowalającej kontroli astmy do stanu pełnej kontroli. Co więcej, kiedy przeanalizowano zgłoszenia do izby przyjęć z powodu ataku astmy, okazało się, że pacjenci z BMI≥25 wymagają dłuższego pobytu w izbie przyjęć od momentu zgłoszenia oraz częściej wymagają dalszej hospitalizacji (41).

Nieliczne badania skupiły się na farmakoterapii astmy w grupie pacjentów z nadwagą i otyłością. Boulet i Franssen (42) przeprowadzili analizę skuteczności leczenia astmy propionianem flutikazonu i propionianem flutikazonu w połączeniu z salmeterolem, w zależności od BMI pacjentów, korzystając z danych zebranych w 5 badaniach klinicznych porównujących skuteczność leczenia flutikazonem z preparatem kombinowanym flutikazonu i salmeterolu. Miarą skuteczności leczenia było uzyskanie kontroli astmy oskrzelowej wg wytycznych Global Initiative for Asthma. Pacjenci zostali podzieleni na 6 grup ze względu na wartość BMI (niedowaga, normalna masa ciała, nadwaga, otyłość lekka, otyłość umiarkowana, otyłość duża). Autorzy wykazali, że u osób otyłych trudniej jest uzyskać kontrolę astmy, niezależnie od rodzaju terapii.

Wydaje się, że szczególną rolę w terapii astmy u pacjentów otyłych mogą odgrywać leki antyleukotrienowe. Przeprowadzona post hoc analiza czterech randomizowanych, kontrolowanych placebo badań dotyczących skuteczności leczenia pacjentów z umiarkowaną astmą wziewnym steroidem (beklometazon) lub lekiem antyleukotrienowym (montelukast) wykazała, że BMI oddziałuje w różny sposób na skuteczność leków kontrolujących chorobę (43). Podczas gdy skuteczność beklometazonu (mierzona jako liczba dni kontroli astmy, tzn. najwyżej dwa wziewy β2-agonisty/dzień, brak przebudzeń nocnych i ataków astmy) spadała wraz ze wzrostem BMI, skuteczność montelukastu pozostawała na takim samym poziomie u osób z normalną masą ciała, z nadwagą i otyłych. Również, gdy porównano w poszczególnych grupach BMI procent liczby dni kontroli astmy, okazało się, że wziewny steroid był skuteczniejszy od leku antyleukotrienowego tylko w grupie osób z normalną masą ciała, czego nie zaobserwowano w grupie osób z nadwagą i otyłych.

Podsumowanie

Zarówno dane epidemiologiczne, jak i badania eksperymentalne sugerują, że otyłość może być czynnikiem ryzyka wystąpienia astmy oskrzelowej, jednak jak dotąd nie zostało to jednoznacznie potwierdzone. Być może mediatory zapalne produkowane przez tkankę tłuszczową wywołują zapalenie dróg oddechowych niewielkiego lub umiarkowanego stopnia, które w sprzyjających warunkach może dać początek astmie oskrzelowej. W leczeniu astmy oskrzelowej należy pamiętać, że w grupie pacjentów otyłych trudniej jest uzyskać kontrolę choroby, a stosowanie wziewnych glikokortykosteroidów jako jedynych leków kontrolujących chorobę może być niewystarczające.

Adres do korespondencji:
lek. Damian Tworek
Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii
UM w Łodzi
ul. Kopcińskiego 22, 90-153 Łódź
tel. 042 678 75 05; fax 042 678 21 29

Piśmiennictwo:

  1. Biela U., Pająk A., Kaczmarczyk-Chałas K. i wsp.: Częstość występowania nadwagi i otyłości u kobiet i mężczyzn w wieku 20-74 lat. Wyniki programu WOBASZ. Kardiol. Pol. 2005, 63 (Supl. 4): 1-4.
  2. Małolepszy J., Liebhart J., Wojtyniak B.: Występowanie chorób alergicznych w Polsce. Alergia Astma Immunol. 2000, 5 (Supl. 2): 163-169.
  3. Chen Y., Rennie D., Cormier Y. i wsp.: Sex specificity of asthma associated with objectively measured body mass index and waist circumference: the Humboldt study. Chest 2005, 128: 3048-54.
  4. Luder E., Ehrlich R.I., Lou W.Y. i wsp.: Body mass index and the risk of asthma in adults. Respir Med. 2004, 98: 29-37.
  5. Moreira P., Moreira A., Padrao P. i wsp.: Obesity and asthma in the Portuguese National Health Survey. Allergy 2006, 61: 1488-1489.
  6. Ronmark E., Andersson C., Nystrom L. i wsp.: Obesity increases the risk of incident asthma among adults. Eur. Respir. J. 2005, 25: 282-288.
  7. Chen Y., Dales R., Tang M. i wsp.: Obesity may increase the incidence of asthma in women but Not in Men: Longitudinal Observations from the Canadian National Population Health Surveys. Am. J. Epidemiol. 155: 191-197.
  8. Guerra S., Sherrill D. L., Bobadilla A. i wsp.: The relation of body mass index to asthma, chronic bronchitis, and emphysema. Chest 2002, 122: 1256-1263.
  9. Huovinen E., Kaprio J., Koskenvuo M.: Factors associated to lifestyle and risk of adult onset asthma. Respir. Med. 2003, 97: 273-80.
  10. Shaheen S.O., Sterne J.A., Montgomery S.M. i wsp.: Birth weight, body mass index and asthma in young adults. Thorax 1999, 54: 396-402.
  11. Santillan A.A., Camargo C.A.: Body mass index and asthma among Mexican adults: the effect of using self-reported vs measured weight and height. Int J Obes Relat Metab Disord. 2003, 27: 1430-1433.
  12. Lazarus R., Sparrow D., Weiss S.T.: Effects of obesity and fat distribution on ventilatory function: the normative aging study. Chest 1997, 111: 891-898.
  13. Chinn D.J., Cotes J.E., Reed J.W.: Longitudinal effects of change in body mass on measurements of ventilatory capacity. Thorax 1996, 51: 699-704.
  14. Rubinstein I., Zamel N., DuBarry L. i wsp.: Airflow limitation in morbidly obese, nonsmoking men. Ann. Intern. Med. 1990, 112: 828-832.
  15. Sin D.D., Jones R.L., Man S.F.: Obesity is a risk factor for dyspnea but not for airflow obstruction. Arch. Intern. Med. 2002, 162:1477-1481.
  16. Ray C.S., Sue D.Y., Bray G. i wsp.: Effects of obesity on respiratory function. Am. Rev. Respir. Dis. 1983,128: 501-506.
  17. Biring M.S., Lewis M.I., Liu J.T. i wsp.: Pulmonary physiologic changes of morbid obesity. Am. J. Med. Sci. 1999, 318: 293-297.
  18. Canoy D., Luben R., Welch A., i wsp.: Abdominal obesity and respiratory function in men and women in the EPIC-Norfolk Study, United Kingdom. Am. J. Epidemiol. 2004, 159: 1140-1149.
  19. Chlif M., Keochkerian D., Mourlhon C. i wsp.: Noninvasive assessment of the tension- time index of inspiratory muscles at rest in obese male subjects. Int. J. Obes. 2005, 29:1478-1483.
  20. Chinn S., Jarvis D., Burney P.: European Community Respiratory Health Survey. Relation of bronchial responsiveness to body mass index in the ECRHS. European Community Respiratory Health Survey. Thorax 2002, 57: 1028-1033.
  21. Litonjua A.A., Sparrow D., Celedon J.C. i wsp.: Association of body mass index with the development of methacholine airway hyperresponsiveness in men: the Normative Aging Study. Thorax 2002, 57: 581-585.
  22. Schachter L.M., Salome C.M., Peat J.K. i wsp.: Obesity is a risk for asthma and wheeze but not airway hyperresponsiveness. Thorax 2001, 56: 4-8.
  23. Troisi R.J., Speizer F.E., Willett W.C. i wsp.: Menopause, postmenopausal estrogen preparations, and the risk of adult-onset asthma. A prospective cohort study. Am. J. Respir. Crit. Care Med. 1995, 152: 1183-1188.
  24. Tantisira K.G., Weiss S.T.: Complex interactions in complex traits: obesity and asthma. Thorax 2001, 56 (Supl. 2): 64-73.
  25. Hamano N., Terada N., Maesako K. i wsp.: Effect of female hormones on the production of IL-4 and IL-13 from peripheral blood mononuclear cells. Acta Otolaryngol. (Suppl.)1998, 537: 27-31.
  26. Hamano N., Terada N., Maesako K. i wsp.: Effect of sex hormones on eosinophilic inflammation in nasal mucosa. Allergy Asthma Proc. 1998, 19: 263-269.
  27. Hellings P.W., Vandekerckhove P., Claeys R. i wsp.: Progesterone increases airway eosinophilia and hyper-responsiveness in a murine model of allergic asthma. Clin. Exp. Allergy 2003, 33: 1457-1463.
  28. Weiss S.T.: Obesity: insight into the origins of asthma. Nat. Immunol. 2005, 6: 537-539.
  29. Shore S.A., Schwartzman I.N., Mellema M.S. i wsp.: Effect of leptin on allergic airway responses in mice. J. Allergy Clin. Immunol. 2005, 115: 103-9.
  30. Mancuso P., Canetti C., Gottschalk A. i wsp.: Leptin augments alveolar macrophage leukotriene synthesis by increasing phospholipase activity and enhancing group IVC iPLA2 (cPLA2gamma) protein expression. Am. J. Physiol. Lung Cell Mol. Physiol. 2004, 287: L497-502.
  31. Yokota T., Oritani K., Takahashi I. i wsp.: Adiponectin, a new member of the family of soluble defense collagens, negatively regulates the growth of myelomonocytic progenitors and the functions of macrophages. Blood 2000, 96: 1723-1732.
  32. Wulster-Radcliffe M.C., Ajuwon K.M., Wang J. i wsp.: Adiponectin differentially regulates cytokines in porcine macrophages. Biochem. Biophys. Res. Commun. 2004, 316: 924-929.
  33. Ouchi N., Kihara S., Arita Y. i wsp.: Novel modulator for endothelial adhesion molecules: adipocyte-derived plasma protein adiponectin. Circulation 1999, 100: 2473-2476.
  34. Wolf A.M., Wolf D., Rumpold H. i wsp.: Adiponectin induces the anti-inflammatory cytokines IL-10 and IL-1RA in human leukocytes. Biochem. Biophys. Res. Commun. 2004, 323: 630-5.
  35. Shore S.A., Terry R.D., Flynt L. i wsp.: Adiponectin attenuates allergen-induced airway inflammation and hyperresponsiveness in mice. J. Allergy Clin. Immunol. 2006, 118: 389-395.
  36. Vasudevan A.R., Wu H., Xydakis A.M. i wsp.: Eotaxin and obesity. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2006, 91: 256-261.
  37. De Winter-de Groot K.M., Van der Ent C.K., Prins I. i wsp.: Exhaled nitric oxide: the missing link between asthma and obesity? J. Allergy Clin. Immunol. 2005, 115: 419-420.
  38. Kazaks A., Uriu-Adams J.Y., Stern J.S. i wsp.: No significant relationship between exhaled nitric oxide and body mass index in people with asthma. J. Allergy Clin. Immunol. 2005, 116: 929-430.
  39. Lavoie K.L., Bacon S.L., Labrecque M. i wsp.: Higher BMI is associated with worse asthma control and quality of life but not asthma severity. Respir. Med. 2006, 100: 648-657.
  40. Saint-Pierre P., Bourdin A., Chanez P. i wsp.: Are overweight asthmatics more difficult to control? Allergy 2006, 61: 79-84.
  41. Rodrigo G.J., Plaza V.: Body mass index and response to emergency department treatment in adults with severe asthma exacerbations: a prospective cohort study. Chest 2007, 132: 1513-1519.
  42. Boulet L.P., Franssen E.: Influence of obesity on response to fluticasone with or without salmeterol in moderate asthma. Respir. Med. 2007, 101: 2240-2247.
  43. Peters-Golden M., Swern A., Bird S.S. i wsp.: Influence of body mass index on the response to asthma controller agents. Eur. Respir .J. 2006, 27: 495-503.

Comments are closed.