Psychologiczne uwarunkowania niepowodzeń w redukcji masy ciała

Psychologiczne uwarunkowania niepowodzeń w redukcji masy ciała

Psychologiczne uwarunkowania niepowodzeń w redukcji masy ciała

Summary
In the process of weight reduction it is essential to determine and introduce factors which make reducing body mass easier. The role of psychological influences and a positive impact on psychosocial functioning as well as the permanence of weight reduction effects has been confirmed in numerous studies. Early detection of variables which are proven to hinder the curing process and effective lowering of body mass may be crucial for the enhancement of the influence mentioned above.
A lot of patients wishing to reduce their weight start their therapy with a negative attitude and unrealistic expectations. Excessive expectations and unreasonable goals which have not been adjusted to the current situation of the individual do not help in the long run. Concentrating on the number of kilograms instead of a major lifestyle change as well as a number of reasons related to appearance do not contribute to retaining the effects of weight loss.

Keywords: obesity, overweight, failures in weight reduction, eating habits, stress, emotions.

Słowa kluczowe: otyłość, nadwaga, niepowodzenia w odchudzaniu, zachowania jedzeniowe, stres, emocje.


Dr n. hum. Jolanta Chanduszko-Salska1,
dr n. med. Ewa Walecka-Kapica2
1Zakład Psychologii Zdrowia
Instytut Psychologii UŁ w Łodzi
Kierownik Zakładu:
prof. dr hab. n. hum. Nina Ogińska-Bulik
2Zakład Żywienia Klinicznego UM w Łodzi
Kierownik Zakładu:
prof. dr hab. n. med. Grażyna Klupińska

Otyłość jest zjawiskiem, które towarzyszy ludzkości od dawna. Choć uważana początkowo za wyraz wysokiego statusu społecznego i zdrowia, to w miarę rozwoju wiedzy medycznej i świadomości społecznej podejście do otyłości zmienia się. Wykazano bowiem, że otyłość to nie tylko problem estetyczny, lecz wiąże się też ze wzrostem ryzyka wielu chorób, jak: choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca czy niektóre nowotwory. W ostatnich latach rośnie zainteresowanie problemami otyłości zarówno wśród naukowców, jak i społeczeństwa (1). Prowadzone są programy badawcze dotyczące występowania nadwagi i otyłości na świecie, czego przykładem może być program WHO MONICA (MONItoring of trends and determinants in CArdiovascular diseases). Wykazano w nim, że występowanie otyłości w Europie dotyczy 10–20% populacji mężczyzn i 10–25% populacji kobiet, natomiast w USA 30% mieszkańców jest otyłych (2).

Co roku wzrasta liczba osób dotkniętych problemem nadmiernej masy ciała. Jednocześnie możemy zaobserwować rozkwit nowych ośrodków dietetycznych i propozycji nowych diet. Diety te są oferowane jako sposób na redukcję nadwagi, ale też profilaktycznie – by zapobiec problemom w przyszłości. Kiedy jednak dieta staje się głównym sposobem kontroli wagi, może paradoksalnie przyczynić się do wzbudzenia problemów lub pogłębić już istniejące.

Psychologiczne aspekty funkcjonowania osób z nadmierną masą ciała
Podstawową przyczyną otyłości jest spożywanie nadmiernej ilości kalorii z pożywieniem – większej, niż można wydatkować w ramach codziennej aktywności. Tak więc głównym powodem epidemii otyłości są zmiany nawyków żywieniowych oraz mniej aktywny styl życia.

W rozwoju i utrzymywaniu się otyłości istotną rolę odgrywają czynniki psychologiczne. Mogą obejmować: lęk, depresję, uraz, przedłużające się sytuacje stresowe, niskie poczucie własnej wartości i problemy psychospołeczne (3).

Utrata wagi rzędu 10% już może przynieść znaczące korzyści zdrowotne dla osób otyłych, ze względu na redukcję ciśnienia krwi, poprawę profilu lipidów i poziomu cukru we krwi. Jednak redukcja nadwagi głównie poprzez oddziaływania dietetyczne rzadko przynosi długotrwałe efekty. Metody takie nie uczą, jak zmienić swoje zachowanie, by obniżyć masę ciała i uchronić się przed efektem jo-jo. Nie uwzględniają również znaczenia jedzenia dla jednostki. „Bycie na diecie” sprzyja skupianiu uwagi na tym co jeść, a czego nie, wzbudza myślenie o tym, jak unikać spożywania zakazanych produktów.

Wszystko to może paradoksalnie potęgować niepokój i wzbudzać jeszcze większą potrzebę jedzenia. Jedzenie w celu dostarczenia sobie przyjemności i poprawy nastroju, poczucie przymusu zjedzenia i obawa przed utratą kontroli nad ilością zjadanego pożywienia mogą doprowadzić do ryzyka zaabsorbowania jedzeniem. „Problemy z jedzeniem” mogą wiązać się z nieuświadamianymi potrzebami i motywami. Jedzenie – rozpatrywane jako czynność i pokarm – może pełnić różnorodne funkcje na wielu płaszczyznach: biologicznej, społecznej, kulturowej, emocjonalno-poznawczej. Jedzenie może stanowić formę kompensacji potrzeb psychicznych i zachowań, być pocieszeniem, sposobem okazywania i doznawania uczuć. Może także stać się nagrodą lub karą, sposobem zdobycia kontroli, reduktorem lęku i sposobem radzenia sobie ze stresem i napięciem psychicznym (4–6).

Wiele badań wskazuje też, że osoby z podwyższoną masą ciała przejawiają niższy poziom poczucia własnej wartości i skuteczności, niższy poziom optymizmu, odznaczają się tendencją do zewnętrznego umiejscowienia kontroli i przejawiają niższy poziom zadowolenia z życia. Silniej przeżywają stres, częściej radzą sobie z problemami poprzez regulowanie nastroju za pomocą jedzenia. Niski poziom kontroli wolicjonalnej oraz poczucia własnej skuteczności wydają się szczególnie istotnymi czynnikami utrudniającymi kontrolę nad ilością spożywanego pokarmu (7,8). Jednostki skłonne do przybierania na wadze rzadziej stosują w radzeniu sobie w sytuacjach trudnych strategie nakierowane na rozwiązanie problemu, a częściej koncentrują się na strategiach skierowanych na emocje lub polegających na odwracaniu uwagi od trudności (9,10). Zazwyczaj osobom z nadmierną masą ciała towarzyszą negatywne opinie na temat własnej tuszy i uogólnione niezadowolenie ze swojego wyglądu. Nieakceptowanie swojego wyglądu może nasilać dążenie do szybkiego obniżenia wagi i zmiany sylwetki w celu poprawy samopoczucia i wzmocnienia akceptacji siebie. Podobnie wysokie standardy, oczekiwanie szybkich efektów w krótkim czasie przy niepochlebnych opiniach na własny temat oraz obawach jak jest się postrzeganym przez innych mogą stać się źródłem stresu, lęku i depresji (11). Mogą też stać się impulsem do poszukiwania „szybkich metod” rozwiązania problemu.

Dieta – klucz do sukcesu czy problemów?
Niska samoocena i doświadczanie negatywnych emocji oraz stresu często skłaniają do stosowania diet jako metody obniżenia wagi ciała. Niestety, silne emocje zwiększają prawdopodobieństwo niepowodzenia w stosowaniu diet, w efekcie przyczyniając się do załamania procesów samokontroli i w efekcie – nadmiernego jedzenia. Towarzyszy temu zazwyczaj poczucie winy, niezadowolenia z siebie oraz obniżenie poczucia własnej wartości (12,13).

Znaczne ograniczenie spożycia kalorii u osób regulujących nastrój poprzez jedzenie może wpłynąć na odhamowanie niepokoju, złości, które wcześniej były tłumione lub łagodzone jedzeniem. Wiele osób stosujących diety, mimo niepowodzeń, kontynuuje je lub ponawia próby obniżenia wagi po raz kolejny poprzez dietę. Można to wytłumaczyć syndromem fałszywej nadziei (false hope syndrome); za każdym kolejnym razem pojawia się nadzieja na sukces i pokładane są nadmierne oczekiwania w diecie. W taki sposób stopniowo wpada się w pułapkę „błędnego koła” naprzemiennego stosowania restrykcji i objadania się. Nawracające objadanie się przypomina powrót do nałogu u osób palących i uzależnionych od alkoholu. Myślenie zgodnie z zasadą „wszystko albo nic” sprzyja naprzemiennemu podejmowaniu restrykcji żywieniowych i zarzucaniu ich pod wpływem impulsu lub przekonania, że nastąpiło złamanie przyrzeczenia (14) (rycina 1).

psychologiczne-uwarunkowania
Niektórzy badacze zwracają uwagę na trudności osób z nadwagą z adekwatnym rozpoznawaniem własnych stanów emocjonalnych. Przyczyniać się to może w znacznym stopniu do reagowania zwiększonym łaknieniem w sytuacjach niepokoju, obaw czy też silnie przeżywanych emocji. Konsekwencją może stać się m.in. utożsamianie silnych emocji z uczuciem głodu. Stąd decyzję o podjęciu diety poprzedzić należy działaniami ułatwiającymi wprowadzenie stopniowych zmian, a nie „z dnia na dzień”. Również modyfikacja zachowań jedzeniowych obowiązywać powinna nie tylko w perspektywie czasu trwania określonej diety, ale jako element stylu życia, wraz ze zwiększoną aktywnością fizyczną (15).

Leczenie otyłości
Działania umożliwiające w praktyce redukcję masy ciała można podzielić na kilka grup:

  • leczenie dietetyczne oraz edukację i zmiany zachowania;
  • trening fizyczny;
  • farmakoterapię;
  • pomoc psychologiczną i psychoterapię;
  • leczenie bariatryczne (w przypadku otyłości olbrzymiej i innych ważnych wskazań medycznych).

Celem optymalnym jest normalizacja BMI, a więc jego zmniejszenie < 25 kg/m2, a także zapobieganie nawrotom nadwagi. Cele praktyczne obejmują uzyskanie i utrzymanie redukcji masy ciała o 10–15% wyjściowej rzeczywistej masy. Prowadzi to do zmniejszenia ryzyka powikłań otyłości i zgonu (16).

Czynniki utrudniające redukcję nadwagi
W procesie redukcji nadwagi istotne jest określenie i wdrożenie do konsekwentnej terapii czynników ułatwiających obniżenie masy ciała. Rolę oddziaływań psychologicznych oraz wpływ na poprawę funkcjonowania psychospołecznego i trwałości efektów związanych z redukcją nadwagi potwierdzono w wielu badaniach (17). Kluczowe dla poprawy skuteczności oddziaływań może okazać się wczesne wykrycie czynników utrudniających leczenie. Wprowadzając wieloaspektowy program oddziaływań terapeutycznych, można określić czynniki sprzyjające rezygnacji i utrudniające obniżenie wagi. Umożliwi to opracowanie programów i strategii prewencyjnych, które pozwolą uwzględnić specyficzne potrzeby jednostek (18–20). W obniżeniu się motywacji do redukcji nadwagi upatruje się przyczyny nietrwałości efektów osiągniętych podczas terapii. Także zbyt wielkie oczekiwania związane z redukcją nadwagi mogą wzbudzić poczucie rozczarowania i sprzyjać rezygnacji z powziętego zamiaru. Nastawienie na cele doraźne, skupienie uwagi na redukcji kilogramów, a nie na zmianie stylu życia, oraz pobudki związane głównie z wyglądem zewnętrznym nie sprzyjają utrzymywaniu efektów w redukcji nadwagi. Nieuwzględnienie długoterminowych celów i bilansu zysków i strat, czyli ponoszonych kosztów związanych ze zmianą stylu życia, może również przyczynić się do niepowodzeń w odchudzaniu (21,22). Wskazane jest, aby podjęcie decyzji o zmianie stylu życia było poprzedzone rozpoznaniem własnej motywacji, oczekiwań związanych z celem, jaki chcemy osiągnąć oraz towarzyszących obaw i przeszkód. Nadmierne oczekiwania i wygórowane cele, niedostosowane do aktualnych możliwości, nie służą długoterminowemu działaniu. Początkowa duża mobilizacja przy braku zadowalających efektów może prowadzić do zniechęcenia i powrotu do dawnego sposobu odżywiania. Dla zrozumienia procesu redukcji nadwagi, jak i niepowodzeń w tym zakresie istotna jest nie tylko intensywność motywacji, ale też jej charakter. Skupienie na samej redukcji kilogramów utrudnia również przygotowanie się do najważniejszej fazy odchudzania – utrzymania uzyskanych efektów i przygotowania się do radzenia sobie z nawrotami (23,24).

Im większy jest rozdźwięk między wagą rzeczywistą a pożądaną, tym większe ryzyko pogorszenia funkcjonowania psychofizycznego. Z badań wynika, że osoby, które nie wytrwały i zrezygnowały z 3-miesięcznego programu pomocy psychologicznej w redukcji nadwagi, charakteryzowały się niższym poziomem kontroli wolicjonalnej w sytuacjach podejmowania decyzji i po doznanych niepowodzeniach, w porównaniu z osobami, które ukończyły program i zredukowały masę ciała. Osoby rezygnujące z programu przejawiały też większe nasilenie lęku i odczuwanego stresu. Pacjenci, którzy nie zrezygnowali z programu redukcji nadwagi, przejawiali silniejszą tendencję do preferowania zadaniowego radzenia sobie ze stresem i większą ciekawość. Wśród osób, które nie wytrwały, więcej przejawiało niski poziom wiary w osiągnięcie celu, jakim jest obniżenie wagi, a jednocześnie częściej deklarowały chęć obniżenia wagi o większą liczbę kilogramów. Ponadto, ci którzy zrezygnowali z programu, stosowali wcześniej wielokrotnie różnorodne diety (25).

Wielu pacjentów pragnących obniżyć wagę, rozpoczyna terapię z negatywnymi nastawieniami i nierealistycznymi oczekiwaniami odnośnie efektów leczenia. Dlatego niezbędna jest zmiana tych przekonań oraz trening wzmacniający pozytywne nastawienie i myślenie. Badania wskazują, że silna motywacja do obniżenia wagi sprzyja wytrwałości i prowadzi do osiągania sukcesów. Stąd w pomocy psychologicznej wykorzystuje się różnorodne techniki wzmacniające motywację i świadomość motywów, dla których dąży się do obniżenia wagi (25). Poczucie własnej skuteczności pełni nadrzędną rolę w przewidywaniu działań dotyczących zmiany szkodliwych nawyków oraz działań zapobiegawczych, a także w podtrzymywaniu zachowań korzystnych dla zdrowia. Osoby przejawiające wysoką własną skuteczność, łatwiej kontrolują ilość spożywanego pokarmu, są bardziej wytrwałe i zmotywowane do przestrzegania zaleceń. Siła woli, obok przekonania o własnej skuteczności, okazała się najlepszym czynnikiem prognostycznym obniżenia masy ciała. Wzmocnienie poczucia własnej wartości i obniżenie poziomu niezadowolenia z własnego wyglądu korzystnie wpływają na zmniejszenie tendencji do objadania się (26).

Badania wskazują, że najskuteczniejsze we wspomaganiu obniżenia wagi okazują się programy wielowymiarowe, koncentrujące się na długoterminowej zmianie stylu życia. Uwzględniają one interwencje ukierunkowane na modyfikację posiadanych zachowań jedzeniowych, włączenie wysiłku fizycznego, zmianę sposobu myślenia i postaw, rozwijanie zasobów osobistych, nabywanie umiejętności radzenia sobie ze stresem i emocjami oraz zapobieganie nawrotom (27,28).

Podsumowanie
Uwrażliwienie i wczesne wykrycie czynników utrudniających skuteczną i trwałą redukcję nadwagi jest pomocne w zwiększeniu skuteczności i przeciwdziałaniu efektowi jo-jo. Należy zwrócić szczególną uwagę na występowanie następujących czynników mogących utrudnić redukcję nadwagi:

  • oczekiwanie szybkich efektów w krótkim czasie, mogące stać się źródłem stresu, lęku i zwiększać ryzyko niepowodzenia;
  • jeśli jedzenie było metodą radzenia sobie ze stresem i emocjami, to reżim i ograniczenia jedzeniowe uniemożliwiają korzystanie z tych „strategii zaradczych”, zwiększają prawdopodobieństwo niepowodzenia w stosowaniu diet, przyczyniając się w efekcie do nadmiernego jedzenia; może temu towarzyszyć poczucie winy, niezadowolenia z siebie i obniżenie poczucia własnej wartości;
  • znaczne ograniczenie spożycia kalorii u osób regulujących nastrój poprzez jedzenie może wpłynąć na odhamowanie niepokoju, złości, które wcześniej były tłumione lub łagodzone jedzeniem;
  • myślenie zgodnie z zasadą „wszystko albo nic” sprzyja naprzemiennemu podejmowaniu restrykcji żywieniowych i zarzucaniu ich pod wpływem impulsu lub przekonania, że nastąpiło złamanie przyrzeczenia; może to prowadzić w efekcie do wzbudzenia i podtrzymywania „błędnego koła” odchudzania się;
  • wielokrotne stosowanie różnorodnych diet i doświadczane porażki w redukcji nadwagi w przeszłości;
  • rozpoczynanie terapii z negatywnymi nastawieniami i nierealistycznymi oczekiwaniami odnośnie efektów terapii;
  • nieuwzględnienie bilansu zysków i strat w odniesieniu do dotychczasowych zachowań i wytyczonego celu związanego z redukcją nadwagi;
  • nastawienie na cele doraźne i skupienie uwagi na redukcji kilogramów, a nie na zmianie stylu życia;
  • obniżenie motywacji do redukcji nadwagi;
  • pobudki związane głównie z wyglądem zewnętrznym;
  • nadmierne oczekiwania i wygórowane cele, niedostosowane do aktualnych własnych możliwości;
  • nastawienie w działaniu na „spróbuję” lub na „walkę z nadwagą”;
  • skupienie się na samej redukcji kilogramów, utrudniające przygotowanie się do najważniejszej fazy odchudzania – utrzymania uzyskanych efektów i przygotowania do radzenia sobie z nawrotami.

Adres do korespondencji:
dr Ewa Walecka-Kapica
Zakład Żywienia Klinicznego UM w Łodzi
Plac Hallera 1, 90–647 Łódź
Tel.: 42 639 30 46, fax: 42 639 30 49
e-mail: ewa.walecka-kapica@umed.lodz.pl,
gastrologia@umed.lodz.pl

Piśmiennictwo:

  1. Tatoń J.: Historia badań nad otyłością. Terapia 2005, 5 (166): 5–6.
  2. Rywik S., Pająk A., Broda G. i wsp.: Częstość występowania nadwagi i otyłości w wybranych populacjach Polski – POL MONIKA Bis Project. Med Metabol 2003, 7: 8–15.
  3. Chanduszko-Salska J., Ogińska-Bulik N.: Prężność a ryzyko uzależnienia od jedzenia. w: Rodzina i praca z perspektywy wyzwań i zagrożeń. red. Golińska L., Batorowicz E. Łódź, Wyd. Uniw. Łódzkiego, 2011.
  4. Ogińska-Bulik N.: Uzależnienie od czynności. Mit czy rzeczywistość? Warszawa, Difin, 2010.
  5. Niewiadomska I., Kulik A., Hajduk A.: Jedzenie. Lublin, Gaudium, 2005.
  6. Ogden J.: Psychology of Eating. From Healthy to Disordered Behavior. Bodmin, Cornwall, Blackwell Publishing, 2003.
  7. Ogińska-Bulik N., Chanduszko-Salska J.: Psychologiczna charakterystyka kobiet z nadwagą i otyłością. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Psychologica 2000, 4: 35–43.
  8. Ogińska-Bulik N.: Psychologia nadmiernego jedzenia. Łódź, Wyd. Uniw. Łódzkiego, 2004.
  9. Chanduszko-Salska J., Chodkiewicz J.: Zadowolenie z życia a poczucie własnej skuteczności, wsparcie społeczne oraz stan zdrowia u kobiet z nadwagą i otyłością. Endokrynologia. Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2010, 6, 4: 171–178.
  10. Chanduszko-Salska J.: Zmienne psychologiczne sprzyjające redukcji nadwagi i utrzymywaniu się uzyskanych rezultatów. w: Aktualności psychosomatyki okresu rozwojowego i dorosłości. red. Szewczyk L., Kulik A. Lublin, PROQUART, 2006: 31–50.
  11. Heatherton T.F., Herman C.P., Polivy J.: Effects of distress on eating: the importance of ego-involvement. J Pers Soc Psychol 1992, 62 (5): 801–803.
  12. Byrne S.: Psychological aspects of weight maintenance and relapse in obesity. J Psychosom Res 2002, 53 (5): 1029–1036.
  13. Carels R.A., Cacciapaglia H.M., Douglass O.M. i wsp.: The early identification of poor treatment outcome in a woman’s weight loss program. Eat Behav 2003, 4 (3): 265–282.
  14. Baumeister R.F.: Esteem threat, self-regulatory breakdown, and emotional distress as factors in self-defeating behavior. Rev Gen Psychol 1997, 1 (2): 145–174.
  15. Furnham A., McDernott M.R.: Lay beliefs about the efficacy of self-reliance, seeking help and external control as strategies for overcoming obesity, drug addiction, marital problems, stuttering and insomnia. Psychol Health 1994, 9 (5): 397–406.
  16. Tatoń J.: Odtłuszczanie ciała – praktyka prewencji i leczenia otyłości. Terapia 2005, 5 (166): 35–44.
  17. Szafran M., Cislak A., Gaspar T., Łuszczyńska A.: Effects of school-based interventions targeting obesity-related behaviors and body weight change: a systematic umbrella review. Behav Med 2011, 37 (1): 15–25.
  18. Palmeira A.L., Branco T.L., Martins S.C. i wsp.: Change in body image and†psychological well-being during behavioral obesity treatment: Associations with weight loss and maintenance. Body Image 2010, 7 (3): 187–193.
  19. Thieszen C.L., Merrill R.M., Aldana S.G. i wsp.: The Coronary Health Improvement Project (CHIP) for lowering weight and improving psychosocial health. Psychol Rep 2011, 109 (1): 338–352.
  20. Grilo C.M., Masheb R.M., Wilson G.T. i wsp.: Cognitive-behavioral therapy, behavioral weight loss, and sequential treatment for obese patients with binge-eating disorder: A randomized controlled trial. J Consult Clin Psychol 2011, 79 (5): 675–685.
  21. Honas J.J., Early J.L., Frederickson D.D., O’Brien M.S.: Predictors of attrition in a large clinic-based weight-loss program. Obes Res 2003, 11 (7): 888–894.
  22. Latner J.D., Wilson G.T., Stunkard A.J., Jackson M.L.: Self-help and long-term behavior therapy for obesity. Behav Res Ther 2002, 40 (7): 805–812.
  23. Smith L.H., Holm L.: Obesity in a life-course perspective: an exploration of lay explanations of weight gain. Scand J Public Health 2011, 39 (4): 396–402.
  24. Sousa S.M.: Body-image and obesity   in adolescence: a comparative study of social-demographic, psychological, and behavioral aspects. Span J Psychol 2008, 11 (2): 551–563.
  25. Łuszczyńska A.: Nadwaga i otyłość. Interwencje psychologiczne. Warszawa, Wyd. Naukowe PWN, 2007.
  26. Juczyński Z.: Przekonania i oczekiwania wyznacznikami zachowań związanych ze zdrowiem. w: Zasoby osobiste i społeczne sprzyjające zdrowiu jednostki. red. Juczyński Z., Ogińska-Bulik N. Łódź, Wyd. Uniw. Łódzkiego, 2003: 49–61.
  27. Kouvonen A., Stafford M., De Vogli R. i wsp.: Negative aspects of close relationships as a predictor of increased body mass index and waist circumference: the Whitehall II study. Am J Public Health 2011, 101 (8): 1474–1480.
  28. Annesi J.J., Whitaker A.C.: Psychological factors discriminating between successful and unsuccessful weight loss in a behavioral exercise and nutrition education treatment. Int J Behav Med 2010, 17 (3): 168–175.

Comments are closed.